Husain Naqi interview: Maqsood Saqib

نقي صاحب
پُچھیار: مقصود ثاقب
حسین نقی ہوریں اگیل اخبارکاراں دی موہرلی پال وِچوں نیں- بندیکی کُھل اوہناں دا پوندلا مُدّا اے- سارا جیون باندھاں ہٹکاں نال بِھڑن وِچ لنگھیا نیں، اج وی ایسے مورچے اُتے ڈٹے نیں- آپنی بولی اُردُو ہوندیاں ایتھاوِیاں بولِیاں دے ہیتی نیں- بولی دھنگان نُوں سماج وِچلے رِزق دھرو دا سِٹا سمجھدے نیں- اوہناں دی جاچے رِزق ونڈ ساوِیں ہویاں ای سبھے بولِیاں ساوِیاں ودھ پُھل سکدِیاں نیں- ایس کر کے بولی حق نُوں ساویں رِزق حق دے گھول توں وکھرا کر کے نہیں ویکھدے- سمجھدے نیں، لوکائی آپنِیاں بولِیاں راہیں ای سماجی انیاں دی سنجانُو ہو سکدی اے تے اوہدی ایس سنجان وِچوں ای نیاں اُسارن دی سُرت دا پُنگریواں ہو سکدا اے- ایسے پاروں اوہناں لوک ہِت دے پکے شاعر شاہ حسین دے ناں اُتے کالج اُساری دے آہر وِچ مُڈھلا سِیر پایا- لوکائی نُوں روز سویرے آپنی بولی پڑھن دی ہِلت پاون لئی پنجابی اخبار چھاپن دی لوڑ تاں کئیں بندے سہی کردے سن پر روزانہ ”سجن“ حسین نقی ہوراں ای چھاپ ورتایا-
آپنے پڑھاکاں نُوں حسین نقی ہوراں دی ہستی تے اوہناں دے لوک ہِتی آہراں اُدماں دی دس پاون لئی پنچم ایہہ پُچھ دس چھاپدا پیا اے- 4 مارچ 2008 نُوں کیتی ایہہ پُچھ دس اجے تیک ادُھوری اے- ادُھورا چھپن ای ایہدے پُورا ہوون دا کارن ہو سکدا اے، ایہو سوچ کے پنچم ایہنوں تُہاڈے نال سانجھا پیا کردا اے- نقی صاحب دی تصویر اکرم وڑائچ ہوراں دی چِھکی ہوئی اے-]
ن ص…. پیدا تے میں ہویاں لکھنو¿ وِچ- اِک محلہ اے جس دا ناں اے آٹا نالہ- کدی اوہ نالہ وگدا ہوئے گا- اوتھے میں اپنے نانکے…. میرا خیال اے، پہلے ایہہ ٹریڈیشن زیادہ کامن سی کہ جیہڑی پیدائش ہوندی سی، نانکیاں تے بھار پا دیندے سن، تے اوتھے میں پیدا ہویا 1936 وِچ- لیکن جیہڑا میرے پیو دا گھر اے اوہ وزیر گنج اے- اوتھے وی ساڈے ننھیال دے گھر ہیگے سن- فیر میرے والد وکالت کردے سن- تے کچہری توں قریب اے وزیر گنج- اوتھے فیر ایہہ بنا لیا گھر- تے اوتھے ای رہے تے پلے، بڑھے-
ث…. سکول؟
ن ص…. شیعہ سکول سی ساڈا…. کالج ہے ہُن تے- عورتاں دا وی کالج اے اودھر- لیکن اوس ویلے حالے ڈِگری نہیں ہویا سی- فیر ڈِگری کالج وی ہو گیا- ہُن تے لاءکالج وی ہے- کُڑیاں دا وی سبھ کُجھ ہے- لیکن اوس ویلے جدوں میں پڑھیاں تے سن 47 وِچ داخلہ لِتا تے پرائیویٹلی پڑھیا- اوتھے امتحان دے کے داخلہ ہو جاندا سی- ویسے وی میرا پیو…. تے ہُن وی میرا بھرا جیہڑا وڈا ہے نا، اوہ اوہناں دے مینجمنٹ بورڈ تے کمیٹی ومیٹی چ اے- اسیں سارے ای بھرا ایتھے ای پڑھے-
ث…. کِنے بھرا او؟
ن ص…. اسیں چھ بھرا ہاں- میں کلا ایتھے ہاں-
ث…. تے بھیناں؟
ن ص…. بھیناں چھ سن لیکن ہُن پنج- اِک ایتھے سی جیہدے نال میں آ گیا سی- سن 50 وِچ آیاں میں- 86 وِچ اوسدا انتقال ہو گیا-
ث…. تہاڈا نمبر کِنواں سی؟
ن ص…. تِیجا- تِیجا بھراواں وِچ تے ویسے چوتھا- جِس بھین نال میں آیا میرے توں اوہ وڈی سی (دو بھرا وڈے اوہناں توں چھوٹی بھین تے پھیر نقی صاحب دا نمبر سی- باقی بھین بھرا نقی صاحب توں چھوٹے) تے میرے کزن نال اوہدی شادی…. ساڈے تائے چچا، سارے ای آ گئے سن، سوائے میرے والد صاحب دے- لکھنو¿ چ کوئی ایسا فساد کوئی جھگڑا وی نہیں سی ہویا- تے بھرا جیہڑے سن اوہ اوتھے انجنیئرنگ ڈپارٹمنٹ وِچ سن- کوئی وجہ نہیں سی لیکن میں اوس دے نال آ گیا سی-
ث…. آئے کیوں؟
ن ص…. ایتھے آزادی زیادہ سی، اوتھے آزادی نہیں سی- فیر اِک دو واری گیا وی- لیکن مینوں لگا کہ ایتھے زیادہ آزادی اے-
ث…. کاہدی پابندی سی اوتھے؟
ن ص…. پابندی سی کہ لوڈھے ویلے گھر آﺅ- شام ہوئے تے سُورج غروب ہون دے بعد باہر نہیں رہنا-
ث…. گھر والیاں ولوں، روائتی؟
ن ص…. ہاں! روائتی وی سی- فیر ایہہ وی ہے کہ ایہہ کرو، ایہہ نہ کرو، تُسی دعوت تے جاﺅ تے گھر توں کھانا کھا کے جاﺅ- میری خوراک وی کافی چنگی سی- تے کُجھ میں وائیلینٹ وی سی- مثلاً ساڈے بھراواں وِچ میں کلا بندہ سی جس نے سوئمنگ کی یا جس نے نہیں منیا کہ میں گھر آ جاں گا سُورج غروب ہون توں پہلاں- ایہو جیہی کونفلیکٹ وی سی تے میں کہیا کہ ایتھے آرام نال میں آزادی نال رہنا اے-
ث…. پڑھدے کِتھے سو؟
ن ص…. لکھنو¿ وِچ شیعہ کالج ساڈا اِک دُوسرے سٹیشن تے سی- ایہہ نہیں ہے کہ شیعہ کالج وِچ صرف شیعہ بچے پڑھدے سن، اوتھے ہندو وی سن، سِکھ وی سن- بلکہ ساڈے جیہڑے اِک کیمسٹری دے ہیڈ آف دی ڈپارٹمنٹ سن، اوہ انڈین کونسل آف سائنٹیفِک انڈسٹریل ریسرچ دے چیئرمین سن- سردار گوربچن سِنگھ سِدھو- لکھنو¿ چ اِک چھوٹی جیہی سِکھ کمیونٹی وی سی- تے اِک ریسٹورنٹ وی سی- بڑا مشہور سی- ایس واسطے کہ سارے جیہڑے اُستاد سن اوہناں دِیاں اِک طریقے نال اوتھے سِیٹاں سن- تے اوتھے جا کے تُسیں بیٹھ جاﺅ تے چاءشاءپِیو تے اوہ سردار جی جاندے سن کہ اسیں اوہناں دے شاگرد آں تے بِل اوہناں نے ادا کرنا-
ث…. 47 وِچ اوتھے تناءتے بنیا ہونا اے کہ نہیں؟
ن ص…. وِچ ٹینشن تے سی لیکن لکھنو¿ چ کوئی واقعہ نہیں سی ہویا- دوسری بات ایہہ کہ شرنارتھی آئے، مثلاً مہاجر- اوتھے ایہہ فیصلہ ہویا کہ ہر ڈسٹرکٹ وِچ ایلوکیٹ اِک نمبر سی- مثلاً 25000 سارے بندے اِک ضلعے وِچ آندے سن- یا سمجھ لو 5000 فیملیز- ایس طریقے نال ڈسٹری بیوٹ ہوندے نیں- مثلاً ایتھے بھسین جیہڑا گاﺅں ہے ایتھے دے رہن والے رام لال بھسین ساڈے انڈسٹریل کیمسٹری دے لیکچرر سن- میری ماں اوہناں کولوں بہت خوش ایس واسطے ہوندی سی کہ اوہ سارے عُشرے محرم آندے سن تے بڑا روندے سن مجلساں وِچ- اوہ کہندے سن کہ ایتھے وی اسیں محرم وِچ شامل ہوواں گے- بڑے خوبصورت بندے سن- اوہناں دا ایہہ وی سی کہ ساڈے ماموں اوتھے پڑھاندے سن تے اوہ اوہناں دے ہتھ دا کھا لیندے سن-
ث…. تُسیں وی ہِندواں سِکھاں دا کھا لیندے سو؟
ن ص…. میں کافی کٹڑ قسم دا مذہبی ساں اوس ویلے- میں ہندو دا ٹَچ کیتا ہویا وی جیہڑا میرے ساہمنے ہوئے اوہ نہیں کھاندا سی- حالانکہ میرے دوست وی ہندو سن اور اوہناں نوں اسیں کباب شباب وی کھلاندے ساں- منگا کے کھاندے ساں، بیف دے کباب- لیکن اسیں اوہناں دا ہتھ لگا نہیں ساں کھاندے! ساڈے گھر دا ماحول ایسا سی- لیکن ہُن بُہت گھٹ لوک نیں جیہڑے نہیں کھاندے- لیکن اوس ویلے بہت ایہہ چیز سی- اِک طریقے نال ایہہ چھوت چھات دا سلسلہ سی اوتھوں دا-
ث…. ساریاں مُسلماناں وِچ سی؟
ن ص…. میرا خیال اے شیعیاں چ زیادہ سی- ہور جو لوک شیعہ نہیں سن، کھاندے سی- ساڈے گھر وِچ نہیں کھایا جاندا سی-
ث…. اوہناں نال نفرت کردے سن؟
ن ص…. کسے طرحاں دی وی نفرت نہیں سن کردے- ساڈے کرائے دار ہندو سن- دوست وی سن- ساڈے سکول وِچ ٹیچرز ایسے سن جیہڑے پارٹیشن توں بعد وی اُردو وِچ لِکھدے سن کیونکہ مِیڈیم ساڈا اوس ویلے اُردو سی- تے کُجھ سیکنڈ فارم دے طور تے ہِندی پڑھائی جاندی سی-
ث…. ونڈ مگروں کیہ ہویا؟
ن ص…. سارا کُجھ بدل گیا- ہُن میں جاناں تے جیہڑی ساڈی بھتیجی، بھتیجے ہین یا اوہناں دے جو بچے ہین، اوہ اگر تفسیر پڑھن گے تے اوہ یا تے انگریزی وِچ پڑھن گے یا فیر ہِندی دیوناگری وِچ- ماتم دِیاں کتاباں تے مجلساں دِیاں کتاباں- ایہہ سارِیاں دیوناگری وِچ ہوندِیاں نیں-
ث…. اُردُو ساری ہِندی دیوناگری ہو گئی اے؟
ن ص…. اُردو نوں ایس ویلے کافی اوتھے نقصان ہویا اے- اسیں جدوں آئے آں تے فیر اوس دے بعد یوپی چ خاص طور تے- میرا خیال اے یوپی تے بہار بہت سٹرانگلی ایہہ کیتا گیا- لیکن بہار دے بندیاں نے مزاحمت کیتی- اوتھے سکولاں وِچ پڑھائی ہوندی رہی اے اُردو دی- لیکن یوپی وِچ اُردُو دی تھاں تقریباً ہِندی کر دِتی گئی ایس طریقے نال-
ث…. یوپی والے تے بڑی اُردُو بولدے سن؟
ن ص…. اُردو سپِیکِنگ تے سن لیکن ساڈے چھوٹے زمیندار بہت سن، مُسلمان- تے اوہناں نے بڑا ہی ایگریسولی پاکستان بنان نوں سپورٹ کیتا سی- اوتھے مثلاً مینوں بچپن وِچ یاد ہے کہ اسیں خود جلوساں وِچ شامل رہے آں- جس دے وِچ ایہہ نعرے لگدے سن، ”سینے پہ گولی کھائیں گے، پاکستان بنائیں گے-“ ”چُٹیا راج نہیں چلے گا، بُتیا راج نہیں چلے گا“ ہیں، ایس طریقے دے- ”قائدِاعظم زندہ باد“ پھیر ایہہ وی سی- تے کُجھ زمینداری ایولیوشن وی سی میں سمجھناں یوپی وِچ لینڈ ریفارمز اِنفورس کیتیاں گئیاں، اوہ لینڈ ریفارمز جیہڑیاں ہوئیاں، کافی ایگریسِولی انفورس کیتیاں گئیاں-
ث…. کانگریس وزارت نے کیتیاں؟
ن ص…. کانگریس وزارت ای سی- پہلے وی 39 دی- اوہ تے سانوں ہوش ہی نہیں سی- ظاہر اے 36 چ میں پیدا ہویاں- لیکن سن 46 دا الیکشن مینوں یاد اے- اوتھے لمیٹڈ فرنچائز (محدود رائے دہندگی) سی تے تعلیم یافتہ عورتاں یا اوہناں گھرانیاں دِیاں عورتاں جیہڑے کوئی لینڈ ریونیو پے کر رہے ہون، یا کوئی ٹیکس دے رہے ہون، یا تعلیم یافتہ ہون، اوہناں نوں ای ووٹ دین دا حق سی- ایہہ اڈَلٹ فرنچائز (بالغ رائے دہندگی) تے نہیں ساڈے والی- تے بہت تھوڑے تھوڑے ووٹ ہوندے سن مثلاً اِک سِیٹ میرا خیال اے چند ہزار ووٹاں دا ٹوٹل سی اوس ٹائم- سارے مُلک وِچ میرا خیال اے کہ چند لکھ مُسلمان ووٹر سن اور ایہہ وی سی کہ چونکہ تعلیم چ تے ریونیو تے اِنکم ٹیکس دین والے ممبر گھٹ سن- تے ایہناں دی نمائندگی مقابلتاً تھوڑی ہوندی سی- اِک ایہہ وی وجہ سی-
ث…. اوتھوں بولی بدلی دا اثر لے کے آئے تُسیں؟
ن ص…. ہاں ایتھے میری دِلچسپی جیہڑی زباناں وِچ ہوئی اوس دی وجہ ایہہ وی ہے- ث…. ایتھے بولی دے ماملے نال کیویں واہ پیا تُہاڈا؟
ن ص…. اوس ویلے کراچی دے سکولاں وِچ سِندھی پڑھاندے سن- 58 وِچ مارشل لاءلگا تے سِندھی نوں بالکل ہی بند کر دِتا گیا- 62 وِچ میں پریذیڈنٹ ہویا کراچی یونیورسٹی یونین دا تے میں بہت سٹرانگلی ایس نوں اپوز کیتا سی- میں کہیا ایتھے اگر عربی اور پرشین اور اُردو دے ڈپارٹمنٹس ہین تے ایہہ سِندھ دا کیپٹیل اے ایتھے سِندھی ڈپارٹمنٹ وی ہون- تے جیہڑے بڑے مامے سن پاکستان دے اشتیاق حسین قریشی جیہڑے پہلے وزیر وی رہے سن تعلیم دے اور مطلب اے تاریخ دے ڈاکٹر سن ایس دے باوجود اوہ بہت ناراض ہوئے سن ایس تقریر توں- اگرچہ بعد وِچ مینوں کھولنا پیا لینگوئج اِشُو-
ث…. ایس توں پہلاں اِیسٹ پاکستان وِچ وی تاں مسئلہ ہویا سی زبان دا؟
ن ص…. اسیں اوہناں دی وی سپورٹ کیتی سی- ساڈی پروگریسو آرگنائزیشن سی پہلے ڈی ایس ایف (ڈیموکریٹک سٹوڈنٹس فیڈریشن) فیر آل پاکستان سٹوڈنٹس آرگنائزیشن پروگریسو سی- اوس نوں سرکار نے بَین کر دِتا-
ث…. ڈی ایس ایف نُوں؟
ن ص…. اے پی ایس او پروگریسو نُوں- اوس دے وِچ ڈی ایس ایف اِمرج ہو گئی سی تے عملاً اوہ وی ختم ہو گئی- جیہڑی سرکار نے ڈی ایس ایف دے خلاف آرگنائزیشن بنائی سی این ایس ایف اوس وِچ کُجھ ساڈے دوست ہوندے سن- دو بندے سن اِک ڈاکٹر عبدالودود، ڈاکٹری تے اوہناں نے نہیں کیتی لیکن ایم بی بی ایس وِچ داخلہ لیا سی- بعد وِچ بیرسٹری کر کے آئے پاکستان- ڈپٹی اٹارنی جنرل وی رہے- 90 وِچ انتقال ہویا اوہناں دا- مینوں اوہناں دوستاں نے کہیا کہ اسیں تے ہُن یونیورسٹی چوں جا رہے آں تے تُسیں کُجھ چنگے بندے لگدے او تُسیں ساڈی آرگنائزیشن وِچ آ جاﺅ- اسیں اوس دے وِچ این ایس ایف وِچ داخل ہوئے- اوہ کہندے نیں نا کہ اونٹھ خیمے چ داخل ہویا تے قبضہ کر لِتا- بندیاں نُوں پتہ نہیں ہُن پاکستان وِچ کہ این ایس ایف جیہڑی سی، اوہ پرو یونیورسٹی ایڈمنسٹریشن سی- اِک بی اے حلیم علی گڑھ یونیورسٹی دے وائس چانسلر ہوندے سن اوہناں نے لیفٹِسٹاں نوں کاﺅنٹر کرن واسطے، ڈی ایس ایف نوں کاﺅنٹر کرن واسطے ایہہ بنائی سی- تے فیر این ایس ایف جیہڑی سی اوہ کراچی چ اِک پروگریسِو نیشنل سٹوڈنٹس آرگنائزیشن چ اسیں لوکاں نے اوہنوں کنورٹ کر دِتا- پروگریسِو ویو پوائنٹ دی وجہ توں اسیں سمجھدے ساں کہ کراچی اِک کاسموپولیٹن شہر بن رہیا سی- ایہدا نقصان ایہہ ہویا کہ سِندھی اوتھے بالکل ای گھٹ رہ گئے- اوہ اِک دم ای مائنارٹی (minority) ہو گئے لوک جیہناں دا ایہہ شہر سی- اِک سال دے اندر ای اوہ جیہڑے سن اوہ مائنارٹی ہو گئے یعنی 48-49 وِچ سِندھی مائنارٹی ہو چُکے سن ایہہ سمجھ لﺅ تُسیں- تے اُردو سپِیکِنگ تے ایسٹ پنجاب توں آئے ہوئے جیہڑے اوپٹیز سن، سرکاری افسر اوہ سارے اوتھے آ گئے- پنجاب دے، یوپی دے، بہار دے تے سارے انڈیا دے، اوہناں دی میجارٹی (majority) ہو گئی-
میں تے سن 50 وِچ آیا تے مینوں تے ایہہ لگا کہ ایہہ جیہڑا دھرو ساڈی زبان نال اوتھے ہو رہیا اے، ایہہ ایتھے کردے پئے نیں- 54 وِچ اپوزیشن نے الیکشن ایسٹ پاکستان وِچ جِت لیا- اوس دے پہلے موومنٹ جیہڑی چلی، اوس نوں اسیں سپورٹ کیتا- ویسٹ پاکستان وِچ- پروگریسِو سٹوڈنٹس آرگنائزیشن نے وی لینگوئج موومنٹ نوں سپورٹ کیتا- تے فیر لینگوئج اِشُو رہیا- فیر میں تہانوں دسیا کہ 58 وِچ ایہہ ہو گیا- اوس دے بعد ظاہر اے سِندھ چ بہت ایس دے خلاف ریزینٹمنٹ ہویا- تے ایوب خان دے زمانے وِچ وی ایہہ ہویا کہ مارشل لاءلگن دے بعد این ایس ایف نوں وی اِک سیاسی پارٹی ڈکلیئر کر کے بَین کر دِتا گیا-
ث…. لہور کدوں آئے؟
ن ص…. وِچ میں لہور آ گیا- میرے بہنوئی جیہڑے میرے کزن وی سن اوہ ایتھے سن لہور- ہور وی کزن میرے لہور چ سن تے اسیں اسلامیہ کالج وِچ داخلہ لیا- 59 وِچ ایتھے دا میں سیکرٹری ہویا- اِک دِلچسپ گل اے کہ اجکل جیہڑا بڑا سیاستدان اے، وٹو-
ث…. منظور وٹُو؟
ن ص…. منظور وٹُو نوں میں آکھیا کہ تُوں کلاس ریپریزنٹیٹو دا الیکشن لڑ لے- لیکن اوہ کہندا سی کہ میرے والد نے اجازت نہیں دینی- مارشل لاءلگا اے- ہُن تِیکر اوہ مارشل لاءوالیاں دے نال ای اے- اوس ویلے ڈر کے حصہ نہیں لیندا سی، ایس ویلے اوہناں دا کم کردا اے- پتہ نہیں اوس نوں یاد اے یا نہیں- ایہہ سعید ساڈے، جیہڑے پاکستان دے کرکٹر سن، ایہہ اوس ویلے اسلامیہ کالج چ پڑھدے سن- ایہہ رفیق جس دا بیٹا ہُن ایم این اے ہویا اے، جِس نے جنرل اختر عبدالرحمن دے بیٹے نوں ہرایا اے، سعد رفیق- ایس دے والد نے وی داخلہ لیا سی-
ث…. خواجہ رفیق نے؟
ن ص…. ہاں خواجہ رفیق نے، اوہ وی میرے کلاس فیلو ہوگئے- چونکہ سیاست تے رُک گئی سی ایس لئی اوہناں نے اوتھے داخلہ لے لیا- اوہ ویسے وی عوامی لیگ چ سن-
ث…. کراچی واپسی ہوئی؟
ن ص…. ہاں، اسیں واپس گئے جدوں مارشل لاءایہناں نے ہٹایا اے، الیکشن کرائے نیں پارٹیاں دے، یعنی پابندی ہٹائی ایوب خان نے- جدوں ایہناں نے اپنا کانسٹیٹیوشن دے دِتا نا، آئین 62 دا، تے فیر پابندی ہٹا لئی- تے اسیں ریوائیو کر لیا- لیکن ایس دوران ایہناں نے جیہڑا گریجوایشن دا دو سال دا کورس سی اوس نوں تِن سالہ ڈِگری کورس کر دِتا- ایہہ کہیا گیا کہ ہر کلاس چ داخلے گھٹ کرو-
ث…. ایہدے اُتے تُسیں اُٹھے پھیر؟
ن ص…. اسیں اوس ویلے لڑ بِھڑ گئے- کراچی یونیورسٹی ہندواں دا اِک مِڈل سکول سی گرلز مِڈل سکول، اوس دے اُتے سی- اوہ سکول ختم کر کے اوس دے اُتے قبضہ کر کے یونیورسٹی بنائی سی اوہناں- اسیں بڑا ایجی ٹیٹ کردے ساں- کیونکہ کلاس رُوم دے باہر بندے کھڑے رہندے سن- ہور کالج وی نہیں سن- اِک سائنس کالج سی، ڈی جے سائنس کالج- اِک ایس ایم کالج سی- ایس ایم کالج والے ساڈے ڈی جے سائنس کالج دے اِک حصے تے قبضہ کر کے اپنیاں گریجوایشن دِیاں کلاسز ایدھر لے آئے-
ث…. قبضہ کر کے دھکے نال؟
ن ص…. ہاں، ایس طریقے نال ہو رہیا سی- قبضہ گروپ شروع توں ہے- ایہہ جیہڑا ہے نا، تالے توڑنا تے قبضہ کرنا تھاواں اُتے، زمیناں اُتے، دُکاناں اُتے اوہ کالج وِچ وی سی-
ث…. ایس قبضے اُتے تُسیں بولے؟
ن ص…. اسیں بڑا ایجی ٹیٹ کیتا- تے ایوب خان دی گورنمنٹ نے ایہہ تے منیا کہ نویں کیمپسز بنن گے- ایہہ جیہڑا پنجاب یونیورسٹی دا نیو کیمپس اے یا کراچی دا اے ایہہ سارے ای اوس زمانے چ بنے- فیر اسیں اوس نوں شِفٹ کرایا-
ث…. تِن سالاں دی پڑھائی والے دھکے نُوں؟
ن ص…. اسیں کہیا دو سال دا خرچہ ای بندے نہیں اُٹھا سکدے، اوہناں دے ماں پیو- اوہ سارے بندے جیہڑے پڑھ رہے نیں یونیورسٹی چ، اوہ کِدھرے کم کردے نیں-
ث…. تُسیں وی کم کردے سو؟
ن ص…. میں شام نوں اِک سکول چ پڑھاندا سی، جیہڑا اِک پروگریسو بندے دا سی- میں ہور وی زیادہ پروگریسو سی- 55 روپے چ پنج پیریڈ- البتہ دس منٹ دا بریک ہوندا سی اوس وِچ اوہ چھ پیسے دی چاءپلاندا سی- چھ پیسے والی چاءفری مِلدی سی- تے پنج پیریڈ لگاتار پڑھانے ہوندے سی-
ث…. رہندے کرائے اُتے سو، ایہناں پچوِنجا روپیاں وِچ ای کرایہ تے کھان پِین کردے سو؟
ن ص…. پچوِنجا روپے چ ایہہ ہے سی کہ میں اپنے اِک کزن دے نال چونکہ اوس ویلے بہنوئی ہوراں دا ٹرانسفر ہو گیا سی- اوہ سروے آف پاکستان وِچ ہوندے سن-تے جِسلے اوہ چلے گئے تے فیر میں اپنے اِک کزن دے نال رہندا سی- بھابی نوں میں چالیس روپے دیندا سی- اِک ٹیوشن 25 روپے دا اوہ- ایس طریقے نال- تے فیر ظاہر اے کہ یونیورسٹی چ پڑھنا-
ث…. یونیورسٹی دی فِیس کِنی کُو ہوندی سی؟
ن ص…. اوس ویلے 17 روپے اوہدی فیس سی تے ظاہر اے کہ اوہ وی پورے کرنے پیندے سن- اِک مینوں اسسٹنٹ سیکرٹری ایتھے کوئی ڈیفنس دے، پنجاب دے سی، اوہناں دے پُتر نوں پڑھان دا مِل گیا ٹیوشن- اوس بچے دے جیہڑے والدہ سن، اوہ ضرور مینوں پراٹھا بنا کے کھلاندے سن- اوہناں دا خیال سی کہ ایس بچے نوں میٹرک بڑے اچھے طریقے تے اچھے نمبراں توں پاس کرنا چاہیدا اے تے انگریزی ایس دی ٹھیک کرا دیو- دو میں ایسے ٹیوشن کیتے ہُن- اِک دا ہوٹل سی- اوہ وی پنجاب دا سی- اوتھے کھان پِین دا بڑا…. تے ایہہ مینوں یاد اے ہُن تیکر کہ اوہ قیمہ پراٹھے…. ظاہر اے میں تھوڑا جیہا ہور وی ٹائم دے دیندا سی- کدی میں غیر حاضر نہیں ہویا- لیکن بڑا خیال کردے سن اوہناں دے والدہ جیہڑے سن- اِک تے جس دا ہوٹل سی، اوس دی تے وچارے دی ایہہ خواہش سی کہ مُنڈا بس میٹرک کر لوے- جو دِل چاہے تُسیں…. لہور وِچ وی اِک ایسا ای شاگرد سی جیہناں دے والد مانسہرہ دے سن- اوہناں دی وی ایہہ بڑی خواہش سی کہ میٹرک دی انگریزی ایہہ پاس کر لوے- اللہ دا کرنا بہرحال ایہہ ہویا کہ اوہ سارے بندیاں نے انگریزی وِچ میٹرک کر لیا- اوہ جیہڑا اسسٹنٹ سیکرٹری سی اوس دا پُتر چنگا سی- اصل چ ایہہ سی کہ سِندھ دا انگریزی دا سٹینڈرڈ زیادہ سی- اوس دی وجہ ایہہ ہے کہ سِندھ پہلے بمبئی دا حصہ رہیا اے تے بمبئی دا سٹینڈرڈ جیہڑا سی نا انگریزی دا اوہ باقی تھاواں توں زیادہ سی-
ث…. تُہاڈی انگریزی پھیر واہوا چنگی سی جیہڑا ٹیوشناں پڑھا لیندے سو؟
ن ص…. لکھنﺅ دے شیعہ سکول وِچ اصغر حسین صاحب اِک سن، بڑے ہی سخت گیر ماسٹر- اوہ وی کراچی ای آ گئے سن- ایتھے اوہناں دے پُتر پولیس دے افسر سن- اوتھے اوہناں نوں دیکھ لیندا سی تے ڈردا سی- لیکن اوہناں نے ٹینسِز وغیرہ ایسے سکھا دِتے سن کہ اسیں کدی انگریزی وِچ مار نہیں کھادی-
ث…. ایتھے کون کون ٹیچر مِلے؟
ن ص…. ایدھر مِلے حمید احمد خان صاحب، امین مُغل ینگسٹرز چ، ایرک سِپرین صاحب، سجاد باقر- ایہہ پڑھانے والے سن تے اسیں ایہناں توں پڑھ کے کراچی گئے- تے اچھے ٹیوشن کیتے- اوس دے نال کُجھ زندگی دے سارا کُجھ….
ث…. ایہہ سارے اُستاد تُہانوں ایتھے مِلے اِسلامیہ کالج وِچ؟
ن ص…. اسلامیہ کالج وِچ-
ث…. ایتھے نِرا پڑھدے رہے چُپ چاپ کہ….
ن ص…. ایتھے ایہہ ہویا کہ حمید احمد خان صاحب نے، حالانکہ مارشل لاءلگا سی، کہیا کہ یونین بنے، ایتھے کالج دی- چونکہ جُہلاءدا قبضہ ہو گیا اے نا تعلیمی اداریاں اُتے تے اوہناں نے یونین بند کر دِتے- حالانکہ یونین دا ایہہ فائدہ سی کہ مختلف خیالات دے جیہڑے لیفٹِسٹ بندے سن یا جماعت دے وی ہوندے سن دوسرے مسلم لیگ دے نال اِک طریقے دی ڈائیورسٹی ہوندی سی، تے اِک قسم دا کمپیٹیشن ہوندا سی-
ث…. بڑا کُجھ سِکھدا سی بندہ ایہدے وِچوں؟
ن ص…. میں اِک واری کہیا وی سی، جدوں شیخ رفیق صاحب مرحوم زندہ سن، کہ اگر تُسیں میری یونیورسٹی دی دیکھدے نا کونسل دی مِیٹنگ دا سٹینڈرڈ، پنجاب اسمبلی توں بہتر ہوندا سی- اوتھے ڈِسکشن، بجٹ پاس ہونا ایہہ سبھ- اسمبلی ہوندی سی، ڈائریکٹ الیکشن ہوندا سی ایہناں دا جو مین آفس بیئرر ہوندے سی- ایس طریقے نال ہوندا سی-
ث…. ایتھے اِسلامیہ کالج وِچ پھیر یونین بنی؟
ن ص…. ایتھے حمید احمد خان صاحب نے ایرک سِپرین صاحب نوں یونین دا انچارج بنایا تے سبھ توں پہلاں اوہناں نے ایہہ کہیا کہ بھئی جیہڑے مُنڈے کلاس ریپریزینٹیٹو ہین، اوہ مِل کے کانسٹیٹیوشن بنان- جیہڑے بندے دِلچسپی لینا چاہندے ہین- تے فیر اسیں وی اوہدے وِچ…. زیادہ تے ایرک صاحب نے لکھیا، میرا خیال اے، لیکن ساڈے کولوں مشورہ کر کے کہ کس طریقے نال ہونا چاہیدا اے- باقاعدہ کانسٹیٹیوشن بنیا سی- اوس دے تحت 59 تے 60 دے ٹرم دے الیکشن ہوئے- میں سیکریٹری ایلیکٹ ہویا- وائس پریزیڈنٹ ساہیوال دا سی- جدوں میں ہوسٹل وغیرہ جاندا سی، تے لوک پُچھدے سن، ”اچھا یار ایہہ تے دسو نا، نقی صاحب! تہاڈی تقریر اسیں سُنی لیکن تُسیں کِس ضلعے دے او؟“ کیونکہ ایتھے ضلعیاں دی پولیٹیکس سی- تے میں ہسدا سی- میں کہندا سی، ”ضلع تے میں چھڈ آیاں، جِتھے میں ہویاں- لکھنو¿ ضلعے دا ہاں میں-“ اوہ مینوں فائدہ ہویا اوس دا- چونکہ ایتھے سی کہ ایہہ گجرات دا اے، شیخوپورے دا اے، فیصل آباد دا اے یا ایہہ جالندھر دا اے، یا ہوشیارپور دا اے یا کِدھرے ہور دا اے- اوہدی تھاں تے میں اوہناں ساریاں نُوں قبول ایس واسطے وی ہویا- میرا خیال اے- ہوسٹل چ خاص طور تے، اسلامیہ کالج دے- اِک کہندا سی، ”ایہہ تُسیں کیوں کہندے او؟“ اوس دا اِک آپنا ضلع اے- دوسرا کہندا سی کہ سبھ بندے تہاڈی غُربت دا ای کیوں ذِکر کردے نیں؟
ث…. کیوں کردے سن؟
ن ص…. کیوں کہ اِک لڑائی ہو گئی- ساڈے اِک ٹیچر ہوندے سن- لکھنو¿ یونیورسٹی توں پڑھ کے آئے سن، اوہناں نے میرے اِک کلاس فیلو نوں کڈھ دِتا- وجہ ایہہ سی کہ اوس ویلے یونیفارم نافذ ہو گئی سی- اوہناں کہیا یا تے تُسیں کالج دا بلیئزر خریدو یا اِک پُل اوور ہوندا سی گرَے، اوہ تُسیں پہنو- اوس بے چارے دے کول اوہ دونوں چیزاں نہیں سن- بعد وِچ اوہ پروفیسر سی میرا خیال اے نالے ٹیچر وی رہیا اسلامیہ کالج وِچ- اوس دے کول اوہ وی نہیں سی، تے اوہناں نے کہیا کہ ”تُسیں یونیفارم چ نہیں او تے تُسیں باہر نِکل جاﺅ-“ تے میں وی آ گیا اوہدے نال- میں کہیا کہ ”میں ایس ٹیچر دی کدی کلاس نہیں اٹینڈ کراں گا-“ ہور وی میں مُنڈیاں نوں کہیا کہ ایہہ کیہ ہے؟ مطلب، پھیر کالج لے کے دیوے، اسیں تے نہیں لے سکدے- ایس وی اِشُو اوتھے کافی اٹریکٹ کیتا لوکاں نوں- تے اوہ جیہڑے ٹیچر سن، اوہناں دا ناں بُھل گیا اے- بعد چ تے کافی پروگریسو ہو گئے سن اوہ فیر ساریاں دے نال بہہ کے، امین مُغل صاحب وغیرہ، ایرک صاحب- بہرحال اسلامیہ کالج چ یونین بنوائی حمید احمد خان صاحب نے- اوتھے وی میں ایلیکٹ ہویا-
ث…. اچھا پھیر کراچی چلے گئے؟
ن…. بعد چ فیر اسیں کراچی چلے گئے- فیر 66 تک میں اوتھے رہیا- 66 وِچ اِک ہڑتال ہو گئی- جرنلسٹ ہو گیا سی میں- یونیورسٹی توں اوہناں نے کڈھ دِتا-
ث…. اوہ کیوں؟
ن ص…. یعنی یونیورسٹی وِچ ایسا ہویا، کراچی یونیورسٹی چ کہ اِک تے ایہہ ساری چیزاں میں کیتیاں، دوسرے ایہہ کہ اوتھے جماعت اسلامی دا اِک، اسلامی جمعیت دا جیہڑا میرا کلاس فیلو وی سی، تے اسیں بڑے دوست ساں- الیکشن لڑیا- اِک ساتھ جا کے کیمپین کیتا، لیکن الیکٹ میں ہویا- اوہ نہیں چاہندے سن، وائس چانسلر اشتیاق حسین قریشی کہ میں ہوواں- اوہناں نے کوئی جوائنٹ سیکرٹری دے ووٹس چ گڑبڑ سی تے اوہناں کہیا کہ ایہہ تے سارا بیلٹ خراب اے- دوبارہ الیکشن ہووے- میں کہیا جا کے اوہناں نوں کہ تُسیں کیمپین کردے رہے او کہ میں بے دِین ہاں- کِتے کہندے رہے او کہ میں شیعہ ہاں- کُجھ لوکاں نوں تُسیں…. میں کہیا کہ تہاڈی خوش قسمتی یا بد قسمتی ایہہ ہے کہ اوہناں نے خود مینوں آ کے دسیا مثلاً ساڈا اِک دوست سی، حالے وی زندہ اے- پاکستان وِچ ہوندا اے-
ث…. تُہانوں الیکشن توں آﺅٹ کرنا چاہندے سن، کیوں؟
ن ص…. الیاس صاحب اِک بڑے خدا ترس تے چنگے بندے سن- پنج وقت دی نماز پڑھدے سن- اوہناں نے مینوں دسیا اِک واری کہ ایہہ اشتیاق قریشی نے تے اپنی قبر چ لگدا اے جانا ای نہیں- تے میں کہیا، کیہ ہویا اے الیاس صاحب؟ کہن لگے، ایہہ دیکھو! ایہہ کہندے نیں کہ میں تہانوں داخلہ نہ دیاں- تے کیویں نہ دیاں تیرے پرِیویئس چ کِنے چنگے نمبر سن- 65% اوس ویلے عام نہیں نمبر ہوندے سن، اوہناں نے کہیا، اینے نمبر نیں اوہدے- ایہہ دیکھو! اوہ کلاس چ فرسٹ آ رہیا اے، تے میں اوس نوں کیویں نہیں فائنل چ، چار پیپرز پہلے ہوندے سن، پرِیویئس وِچ، چار فائنل وِچ، لیکن اوہ چاہندے سن کہ میں ایہہ الیکشن نہ لڑ سکاں- کیونکہ صرف فائنل کلاس دے مُنڈے نوں اجازت سی-
اوتھے ہاسٹل وِچ لڑائی ہوئی تے بلوچاں نے تے ایہہ جیہڑے جِنے وی گروپ سن، مائنارٹی گروپ ساریاں نے مینوں سپورٹ کیتا-
ث…. پنجابی گروپ وی ہے سی کوئی؟
ن ص…. ایہہ دیکھو نا! بڑی دِلچسپ گل اے جدوں ایہہ ہوئے الیکشن تے دو بندے جیہڑے ہوئے، اوہ پنجابی سپِیکِنگ سن- اِک سائنس فیکلٹی، اِک آرٹس فیکلٹی دا سی- ایہناں دوواں نوں میں کہیا ساریاں زباناں دے کلچرل گروپ بنے نیں تے تُسیں وی پنجابی دا کلچرل گروپ بناﺅ- رفیق مینوں اگوں کہندا اے، نہیں یار نقی! ساڈی زبان اُردو اے- میں کہیا، چھڈ! اینا پنجابی چ گاﺅن وجان دا مسئلہ اے تے اسیں بلاواں گے- یونیورسٹی دے خرچے تے سِندھی ہویا، اوتھے بلوچی وی ہویا- ہر چیز دا…. اسیں، ڈاکٹر فیروز سی، اوہ وی میری کیبنیٹ چ سی- اوس نوں اوس دا انچارج بنایا اسیں- اوس نے وی کہیا ایہناں نوں- ایہناں نے کہیا، نہیں اسیں پنجابی دا نہیں بناواں گے- تُسیں…. مطلب اے رہن دیو- اوہناں نے کہیا کہ ساڈی تے زبان ای اُردو اے-
اوتھے سِندھی بہت اچھے فنکشن ہوئے، بلوچی تے پختو دے- صرف پنجابی دا نہیں ہویا- ایہہ دیکھو! حالانکہ ہُن اوتھے پنجابی سٹوڈنٹس آرگنائزیشن وی بنی بعد چ- تے ایہہ ہویا اوس ویلے- اسیں تے چونکہ این ایس ایف ساں-
ث…. این ایس ایف وِچ کِتھوں کِتھوں دے مُنڈے سن؟
ن ص…. ہر علاقے دا بندہ سی، تے اتفاق ایسا سی کہ جیہڑا ساڈا صدر سی، اوہ سرگودھے دا سی- این ایس ایف دا- کونسل ممبرز چ ہندو وی سن، حتیٰ کہ ناردرن ایریاز دا وی اِک حیدر خان سی- ہر پاسے دے بندے این ایس ایف وِچ ہوندے سن- بٹ وی سن، کشمیری، پنجابی، سِندھی، اُردو سپیکِنگ سارے سن- تے این ایس ایف دا، مطلب ایہہ رول سی-
ث…. یونیورسٹیوں باہر الیکشن لڑن ول نہ گئے تُہاڈے لوک، سٹوڈینٹ لیڈرشِپ وِچوں؟
ن ص…. جدوں ایوب خان دی اپوزِیشن بنی تے اسیں چاہندے ساں کہ اسیں کُجھ جیہڑے سٹوڈنٹس لیڈر ہین، ایہناں نوں الیکٹ کرائیے تے ایہناں دی سیٹ تے کوئی ایہناں نے چھڈی نہیں- چودھری محمد علی نے کہیا تُسیں آزاد لڑو- اسیں آزاد لڑ کے اوہناں دے وی کینڈیڈیٹس نوں ہرایا- کیونکہ اسیں ست کینڈیڈیٹس کھڑے کیتے سن- اوہ سارے ہو گئے- بلکہ زیادہ ٹرسٹ وردی (Trustworthy) سن کہ اوہ ایوب خان نوں ووٹ نہیں دین گے- لیکن فیر وی اپوزیشن لیڈرشِپ نے اوہناں نوں اگے نہیں آن دِتا-
ث…. ایہہ بی ڈی ممبر ہوئے سن؟
ن ص…. ہاں- کراچی چ بہرحال اوس ویلے ماحول جیہڑا سی اوہ واقعی کاسمو پولیٹن دا سی- ساڈی گل، حیدر آباد وِچ وی اسیں جاندے ساں تے اوہ سُندے ہوندے سن-
ث…. ایہہ جو کُجھ لسانی ونڈ چلی ایہدے کوئی اشارے ہے سن اوس ویلے؟
ن ص…. اوتھے ایہہ شروع ہو گیا سی- اوتھے اِک کمشنر صاحب سن، اوہناں نوں میں دسیا وی کہ تُسیں ایہہ بنایا اے جدوں، ایہہ زہریلا پودا وڈا ہووے گا تے ایہہ بڑا نقصان کرے گا- اوہناں نے بنایا اُردو سپیکِنگ، پشتو سپیکِنگ، پنجابی سپیکِنگ دا اِک محاذ-
ث…. محاذ، کیہناں دے خلاف؟
ن ص…. سِندھیاں دے خلاف-
ث…. ایہدے سرکاری چکر ہون دی سمجھ نہ آئی کِسے نُوں؟
ن ص…. ساریاں نوں پتہ سی کہ ایہہ سرکار نے بنایا اے-
ث…. تُسیں ایہدے خلاف کُجھ نہ کیتا؟
ن ص…. میں اوس ویلے جرنلسٹ ہو گیا ہویا ساں- اوہناں نے اِک سِندھی سٹوڈنٹ تے بہت ٹارچر کیتا تے اوہناں دے جلوس اُتے بہت وائیلنس کرایا- میں اوس دی خبر دے دِتی- کمشنر ایہہ چاہندا سی کہ ایہہ کہیا جائے کہ اوہ جیہڑے مُنڈے سن ڈیمونسٹریٹرز (Demonstraters) اوہ ریڈیو پاکستان نوں اَگ لانا چاہندے سن- میں کہیا، کوئی اگ نہیں لانا چاہندا سی! میں تے اوتھے بیٹھا رہیاں- اوس ویلے بلکہ جیہڑا ہے مصطفی قریشی کُجھ اسسٹنٹ پروڈیوسر وغیرہ اوتھے سن- فیر اِک کشمیری سن اِک صاحب- اوہ نیوز ایڈیٹر سن- تے اسیں کہیا کہ ایہہ تے ہویا ای نہیں- لیکن نیوز ایڈیٹر وچارا مجبور سی، سرکاری ملازم سی- اوس نے خبر دتی کہ جی ایتھے حملہ کیتا اے- میں تے ظاہر اے، نہیں دِتی- سرکاری جیہڑی ایجنسی سی اوس دے بندے سن اوہ، اُردو سپیکِنگ سن- تے اوہناں دی جیہڑی بُڈھی سی اوہ سِندھی سپیکِنگ سی- تے اوہناں نے جدوں ایہہ خبر دِتی تے مُنڈیاں نے سارا توڑ بھن دِتا جا کے تے اوہ جا کے چُھپے باتھ رُوماں چ- تے بھابی دا فون مینوں آیا کہ نقی بھائی! تُسیں بچاﺅ اوس نوں سُلطان نوں مار دین گے سِندھی لڑکے- میں کہیا کہ ٹھیک اے میں جاناں- میں کہیا، چل! تُوں وی میرے نال تے اوہنے کہیا کہ مینوں ویکھ کے اوہ ہور وی زیادہ پرووک ہون گے- ڈرنی ایں تے تُوں اوس دے نال شادی کیوں کیتی؟ اوہناں دی لَو میرج سی- خیر! میں گیا- سُلطان نوں میں کہیا تُوں باہر نِکل آ، ہُن توں ایہناں دی وی خبر دینی اے- میں ایہناں نوں سمجھا دِتا اے- میں مُنڈیاں نوں کہیا کہ تُسیں ایہہ کیہ بے وقوفی کیتی اے- سرکار تے بہت انٹرسٹِڈ (Interested) اے کہ تُسیں وائیلنس کر رہے او- ہُن تُسیں کہوو کہ ساڈی خبر لگاﺅ- اوہناں خبر لوان تے نعرے مار دِتے- سُلطان توں میں اوس ویلے خبر دوائی اوہناں دی کہ جو کُجھ وی اوہناں دے نال ہویا سی اِک دِن پہلے- لیکن ایہہ ہویا کہ کمشنر صاحب نے میرا تبادلہ کرا دِتا-
ث…. سن کیہڑا سی؟
ن ص…. ؟-
ث…. اوس ویلے کیہڑا پیپر کر رہے سو؟
ن ص…. میں پی پی آئی چ ہوندا سی- تے میں کراچی یونین آف جرنلِسٹ دا چونکہ ایگزیکٹِو دا ممبر سی- اوتھے ایہہ ہویا کہ ”انجام“ بند کر رہے سن- ”انجام“ نوں لے لِتا ایہناں نے پہلے پریس ٹرسٹ وِچ- ”انجام“ اِک ”جنگ“ توں پہلے نِکلیا سی دِلی چ- ”انجام“ ڈیلی اخبار دے طور تے- تے اوہ ایدھر شِفٹ ہویا تے ”انجام“ نوں جدوں ٹیک اوور ہویا نا تے پریس ٹرسٹ بنیا، تے ”انجام“ نوں ٹرسٹ نے خرید لیا- زبردستی سمجھ لﺅ- تے ”انجام“ پھیر بند ہون لگا- اوس ویلے ابراہیم جلیس غالباً اوہدے ایڈیٹر ہوندے سن- تے جدوں بند ہون لگا تے اسیں ایہدے خلاف مظاہرے وظاہرے شروع کیتے- میری شادی ہویاں وی اِک سال ای ہویا سی- پہلے ساڈی پی پی آئی دا جیہڑا چیئرمین ہوندا سی، بورڈ آف ڈائریکٹرز دا سُمار- اے کے سُمار اِک بِزنس مین ہوندے سی- تے ساڈی ایجنسی چ معظم علی داخل نہیں ہوندے سن- اوہ مینجنگ ڈائریکٹر سن- معظم علی پہلے ایسوسی ایٹِڈ پریس چ ملازم ہوندے سن- ایدھر دے سن پٹیالہ دے- ایسوسی ایٹِڈ پریس آف انڈیا چ ہوندے سن- تے اوہناں نوں نہیں بنایا اے پی پی دا چیئرمین تے اوہ ناراض ہو گئے سن- اوہناں نے اپنی پیرالِل ایجنسی بنا لئی سی، پی پی آئی- اسیں اوس دے چ ہوندے سی- تے فیر ایہہ سُمار ہو گیا پریس ٹرسٹ دا چیئرمین تے پی پی آئی دی ایجنسی نوں سَت اٹھ اخباراں دا ریونیو مِلدا سی- تے اوس نے کہیا کہ ایہہ تہاڈا ایہہ وی اے تے اوہنے فیر سانوں ٹرانسفر کر دِتا حیدرآباد-
ث…. کیہنے ٹرانسفر کر دِتا؟
ن ص…. کمشنر دے کہن اُتے ٹرانسفر کیتا گیا کہ تُہاڈی ایجنسی نُوں ریونیو نہیں مِلے گا، ایہنوں ٹرانسفر کرو- تے ایہناں کر دِتا- حیدرآباد وِچ حالانکہ اوس ویلے بیورو وغیرہ نہیں سی- لیکن فیر وی میں جا کے زیادہ اوس نوں ودھایا-
ث…. کٹّڑ مذہبی گھرانے چوں ہو کے پروگریسو کیویں ہو گئے، ایہہ شیعہ ہون دی ای وجہ سی؟
ن ص…. شیعہ کافی پروگریسو سن، میرا خیال اے- دیکھو نا! ہُن تے یوپی نہیں رہیا- اوہ اُترانچل ہو گیا اے اوتھے- اِک اومبڈس مین جس نوں کہوو- اوہ ہُن پتہ نہیں کیہ کہلاندا اے؟ اوہ اومبڈس مین ہے- پہلے ہائیکورٹ دا جج سی، حیدر عباس- اوہ بڑا لیفٹ دا لیڈر سی اوتھے- اوہ وی شیعہ سی- فیر لکھنو¿ دے بہت سارے بندے شیعہ سن- حسن الیاس ہوری وی لکھنو¿ دے سن- اوہناں دی فیملی چ وی، کُجھ ہور وی بندے سن- نورالحسن مثلاً اوہناں دے بھانجے جیہڑے علی گڑھ یونیورسٹی چ ہیڈ آف دی ڈپارٹمنٹ سی- تے پھیر ڈِین ہوئے، پھیر وائس چانسلر ہوئے تے پھیر وزیر بھی انڈیا وِچ ہوئے- گورنر وغیرہ ہوئے ہن- ڈاکٹر نورالحسن ہسٹورئین سن- تے بہت سارے بندے پروگریسو تے رہے- یعنی چونکہ بچپن توں جدوں تُسیں ایہہ سُنو کہ ریزِسٹینس ٹو اتھارٹی جیہڑا ہے، ایہہ ضرور رہیا اے- تے ریزِسٹینس ٹو اتھارٹی شائد ایہہ سی- مثلاً میں اپنے والد صاحب دے دوست ہوندے سن، ایہہ سجاد ظہیر دے سبھ توں وڈے بھرا- اوہناں دے کلاس فیلو سن علی ظہیر- اوہ کانگریس دے لیڈر سن- الیکشن لڑدے سن- اسیں اوہناں دے خلاف اپنے گھر مظاہرے کروائے- ساڈے محلے وِچ بہت سارے اِک تے دھوبی، ترکھان جِنے ایہناں دے احاطے ہوندے سن نا، ایسے بندے جیہڑے کم کردے نیں تے محلے وِچ جیہڑے وی ساڈے دوست سن، تے اوہناں بچیاں نوں مِلا کے اسیں گھر دے اُتے مظاہرہ کرایا ایہناں دے خلاف- ایہناں دے کینڈیڈیٹ دے خلاف ووٹ اپنی والدہ کولوں وی دِلوائے- بئی ساڈا تُسیں دیکھو کہ ایہناں دا جیہڑا نمائندہ اے اوہ تے کدی مِلن وی نہیں آیا- تے ایہہ جیہڑا ساڈا سوشلسٹ کینڈیڈیٹ ہے اوہ تے کھولی چ رہندا اے- اور واقعی کھولی چ رہندا سی- بڑا وڈا لیڈر سی- ایس دے حصے دی ادھی اوہناں دی سی- چونکہ 48 چ ایہہ ہو گئی نا نہرو دی بھین یو این جنرل اسمبلی دی ”وِجے لکشمی“ تے اوہدی سِیٹ خالی ہوئی تے اسیں ایہہ 46 دے بعد جیہڑا ایہہ الیکشن ویکھیا تے یوپی ایس ایس دا سی تے ایس نوں اوہ لوک سپورٹ کر رہے سن، کانگریسی کینڈیڈیٹ نوںشِو راجونتی غالباً نام سی اوہناں دا- نہرو دی کزن ہوندی سی- تے ایہہ ساڈا سوشلسٹ کینڈیڈیٹ سی- اسیں اوس نوں سپورٹ کیتا-
ث…. کیہ ناں سی اوہناں دا- ایہہ کینڈیڈیٹ جیہڑا تہاڈے والا سی؟
ن ص…. ترلوکی سِنگھ نام سی- ساڈے وڈے جیہڑے بھرا سن اوہناں دے اِک بنگالی جیہڑے لکھنو¿ یونیورسٹی دے وائس پریذیڈنٹ وی سی تے فیر یوپی دی کمیونسٹ پارٹی دی رابن مِترا، اوہ اوہناں دے دوست سن- تے میں جس طرحاں دسیا اے نا کہ دو بندیاں نوں میری والدہ اپرُوو کردی سی- اِک تے رام لال بھسین تے اِک رابن بائی- چونکہ اوہناں نوں پتہ سی کہ اگر امی دی، محرم چ آﺅ گے نا تے فیر you have freedom- ہاں! مطلب کھانا، پینا، رہنا- جِنے دِن چاہو- تے اوہ رابن تے اکثر رہندے سن ساڈے گھر چ- چونکہ اوہ جوائنٹ سٹڈی وغیرہ کردے سن- تے کھان پین دی ذرا اسانی سی- تے ایہہ وی اِک وجہ سی- تے فیر ایہہ ہے کہ ایہہ جیہڑا فرنگی محل اِک تُسیں سکول سُنیا ہوئے گا، مُسلماناں دا ہے- اوس دے فرنگی محل دے جیہڑے مولانا صاحب سن، اوہ کافی اِنلائٹنڈ سن- مولانا عبدالباری صاحب- اوہناں دی غالباً نواسی یا پوتی سن، اوہ یونیورسٹی دی لیڈر سن- تے لیفٹِسٹ لیڈر سن- ہاں! کمیونسٹ پارٹی دی اوہ کُجھ رہیاں- ریحانہ غالباً نام سی- اِنج ہی کُجھ نام سی- اوہ وائس پریذیڈنٹ وی رہیاں لکھنو¿ یونیورسٹی وِچ-
ث…. اچھا مطلب کُڑِیاں وی اگے اگے سن؟
ن ص…. ساڈی نظر وِچ کُڑی ہونا کوئی رُکاوٹ نہیں سی- کراچی چ بعض بندے ایہہ سمجھدے سن- میں تے ہمیشہ کُڑِیاں دے اگے آﺅن دے حق وِچ رہیاں- کراچی دی گل اے جدوں اسیں ایہہ یونیورسٹی شِفٹ کیتی اے تے بہت سارے، ایہہ جیہڑے پنجابی سوداگرانِ دہلی نیں، ایہہ کنزرویٹِو بڑے ہین- لیکن ایہناں دِیاں کُڑیاں وی یونیورسٹی چ پڑھ رہیاں سن- تے بہت سارِیاں دے فائنل رہ جاندے اگر اسیں اوہناں دے گھر جا کے گل نہ کردے- سانوں پتہ سی کہ ایہناں دے جیہڑے ہین بزرگ، ایہہ لوک جمعرات کردے ہین، تے قوالیاں ہوندیاں ہین، تے اگر ایس دے وِچ شامل ہو گئے تے they will not hesitate- ساڈا اینا کراﺅڈ سی کہ اسیں اوہناں دے گھر والیاں نوں جا کے کہیا کہ ساڈی ذمے داری اے، ساڈی بھیناں ہین تے ایہناں نوں پڑھائی مکمل کرن دیو- کیونکہ اوس ویلے نہیں سی کہ ہزاراں لوکاں دے کول گڈیاں ہون- یونیورسٹی چ اِک دو گڈِیاں آﺅندِیاں سن، باقی سبھ عام طریقے نال ای آﺅندے جاندے سن-
ث…. سرکاری بس وغیرہ کوئی نہیں سی آﺅندی؟
ن ص…. اسیں چلوائیاں- میرے مامُوں جیہڑے سن اوہ اوتھے سیکرٹری سن ٹرانسپورٹ اتھارٹی دے- میں اوہناں نوں تھریٹ کیتا کہ تُسیں دس بساں چلاﺅ مختلف تھاواں توں- ورنہ اسیں تہاڈیاں بساں نہیں چلن دینیاں- اور کوئی راستہ نہیں سی اودوں- یونیورسٹی تِیکر- جیل توں ہوندے ہوئے اوہ تے جنگل سی- بالکل ای پہاڑی سی- ایہہ جدوں، جِتھے اج کل گلشنِ اقبال اے، جوہر ٹاﺅن ہے- جِتھے اِک خلقت رہندی اے، لَکھاں بندے رہندے نیں- اوس ویلے تے ایہہ جنگل بیابان سی- اگر بس نہ آئے تے پہنچ کیویں سکدے سن- فیر اسیں اوہناں دے گھر گئے سبھ دے کہ نا ایہناں دے فائنل دے وِچ…. اوہناں نے سبھ نے کہیا کہ سانوں تے بس سلام علیکم! کیونکہ ہُن تے، داخلہ اسیں نہیں لے سکدے- تے اسیں ساریاں دے گھر گئے- اوہناں دے پیو بھراواں نوں راضی کیتا- کہ ایہناں دے فائنل ہین- تے میرا نہیں خیال کہ کوئی کُڑی رُکی- اِک ادھ شائد نہ آئی ہووے- اوہ اوس دی کوئی ہور وجہ ہوئے گی- کسے دی شادی ہو گئی یا کُجھ ہور، باقی سبھ نے کہیا کہ ٹھیک اے- تے اسیں خاص طور تے اوہناں دے علاقے توں پنجابی سوداگرانِ دہلی دے، اِک دِلی کالونی سی تے اِک پی سی ایچ- ایہہ دو تھاواں سن- اسیں اوتھوں بس وی چلوائی-
ث…. ماموں ہوراں دی سُناﺅ، جیہناں نُوں دھمکی لائی سا جے؟
ن ص…. اوہ بڑے ناراض ہوئے- ممانی نوں کہیا، تم کہتی ہو کہ یہ بڑا اچھا ہے، یہ سعید- (گھر چ میرا ناں سی) اِس نے تو مُجھے آ کر آج یہ دھمکی دی کہ…. اور میرے دفتر کے لوگ بیٹھے تھے- میں کہیا، میں نے دھمکی اِس لئے دی تھی کہ…. اُنکو تو یہ پتہ ہے نا کہ میں یونیورسٹی کا لیڈر ہوں- این ایس ایف کا- ہمارا تو یہ فرض تھا کہ ہم آپ کو کہیں- بلکہ وہاں پر، آپ یہ سمجھیئے کہ لائبریری اور پھیر یہ کہ ہمارے ایک ٹیچر کا انتقال ہو گیا- تو قبرستان کے لئے بھی جگہ نہیں تھی وہاں- اب وہاں سے کہاں شہر لایا جائے- تو پھر اُن سے ڈیمارکیٹ کرائی، ایک گریو یارڈ کی زمین ص…. پھر انہوں نے کہا کہ یہاں پر، وائس چانسلر صاحب نے کہا کہ اور لوگ آ سکتے ہیں لیکن یہ تو بہت ہی مُلک دشمن عناصر ہیں مثلاً کیا نام ہے اِسکا، مزاری- مزاری بلوچی کے اچھے رائٹر بھی ہیں- سردار شیر باز، کم لوگ جانتے ہیں- لوگ یہ جانتے ہیں کہ وہ سیاسی لیڈر ہیں لیکن وہ لکھاری ہیں-
ث…. بلوچی چ لکھدے نیں؟
ن ص…. جی! بلوچی چ لکھدے نیں- سردار مزاری اور یہ عطاءاللہ مینگل، اِن سب لوگوں کو ہم نے، بزنجو صاحب، گُل خان نصیر اِن سب کو بُلایا- ڈاکٹر فیروز ہمارا اُس کا انچارج ہوتا تھا- اور یہ بھی ہوا کہ یہ جو ہے نا شیری رحمان، اِسکی سمجھ لیں، کیا ہوئی؟ اِس کی سِسٹر ہوئی، اور حسن علی عبدالرحمن صاحب کی جو بڑی بیٹی ہیں، یہ دوسری بیوی سے ہیں، تو وہ سِندھی تھی- تو اُس نے مجھے ووٹ نہیں دِیا تھا- تو جب سِندھی کا جیہڑا اجلاس ہویا- سِندھی دا کلچرل فنکشن ہویا تو اوس دے وِچ اوس نے مینوں لِکھ کے معافی مانگی کہ میں تہاڈے نال معذرت کرنی آں کہ میں تہانوں ووٹ نہیں دے سکی- چونکہ سانوں ایہہ دسیا گیا سی کہ تُسیں بڑے ریڈیکل اور اینٹی اسلام یا کمیونسٹ ہو- ایس واسطے میں تہانوں ووٹ نہیں دِتا سی- اور فیر ساڈی بڑی دوست وی رہی، بعد وِچ- میں ایہہ کہہ رہیاں کہ ایس طریقے دا ماحول اوتھے بن گیا-
ث…. ایہدی جیہڑی مگروں تباہی ہوئی؟
ن ص…. ایہدے چ ایڈمنسٹریشن دا بڑا دخل اے- ایس نوں مطلب اے کہ ظاہر اے جیہڑا ایم کیو ایم بنایا ایس ہی طریقے دِیاں چیزاں ہوئیاں، دوسرے گروپس بنے مثلاً ایہہ جیہڑا اِک ساڈا نواز بٹ- ایس دی بیوی اُردو سپیکِنگ سی- اب بیٹے کا نام تو ظاہر ہے بٹ ہوا- اِک دِن نواز بٹ دا مینوں فون آیا کہ میں کیہ کراں؟ میں دبئی چ آں- میں کہیا، تے فیر میں کیہ کراں دا کیہ مطلب اے؟ او میرے پُتر نے ماں نوں دھمکی دِتی اے کہ وہ پیسے دے اور یہ ایک کلاشنکوف خریدے گا- کلاشنکوف خریدنا چاہندا اے- میں کہیا، کاہدے واسطے؟ کہندا اے، بھئی اوہ بٹ ہے تے یونیورسٹی چ وہاں دا ایسا ماحول ہے اور وہ کہندا ہے کہ لئے گا- میں کہیا کہ ظاہر ہے، بٹ تو اُس کے نام کے ساتھ لگا ہے- تے تُوں ایہہ کر کے اوس نوں، میں کہناں اوس دی ماں نوں کہ اوس نوں یونیورسٹی نہ جان دے- اور تُسیں آﺅ تے اوس نوں اپنے نال لے جاﺅ- فی الحال تے ایہہ ای ہو سکدا اے- کہ اوس نوں اپنے نال رکھو- سمجھ آ جائے گی اوس نوں، سمجھائیں گے اُسے- میرا خیال اے اوہ فیر آ کے لے گیا اوس نوں- ایس قسم دے حالات ہو گئے نیں- اوتھے سِندھ چ ایسا ای ہویا-
ث…. سِندھیاں دا تے پھیر تُسیں پکھ کردے ہووو گے؟
ن ص…. سِندھی جیہڑے ایہہ جوئیو صاحب وغیرہ دے نال میرے تعلقات اوتھے ای ہوئے- یوسف تالپور جیہڑا ایہناں دا وزیر وی رہیا اے، ایہناں دا ایم این اے وی ہویا- ایس نوں، جوئیو صاحب نوں میں ایہہ کہیا کہ ڈھاکہ چ اِک پرچہ نِکلدا سی، ہالیڈے اوس دے وِچ میں وِیکلی لِکھدا سی- تے میں کہیا کہ میں سِندھی زبان دا، مطلب ایہہ جیہڑا ساری صورتِ حال اے، ایس دے متعلق میں کُجھ لکھنا ایں- اوس ویلے تے فوٹو کاپی مشین، ایہہ سبھ نہیں سی- میں جوئیو صاحب نوں کہیا- جوئیو صاحب ظاہر ہے….
ث…. ابراہیم جوئیو؟
ن ص…. ابراہیم جوئیو- تے اوہناں نے کہیا کہ ٹھیک اے، میں تہانوں بھجواناں- تے ایہہ یوسف رات نوں، میرا خیال اے، دس بجے مجھے دینے آیا- بڑا ہینڈسم ہوندا سی- ہور وی بہت سارے دوست، جیہڑے اوس زمانے دے ہوئے، جیہڑے اجے تِیکر ساڈے دوست نیں- جدوں میں اوتھوں آ رہیاں تے آفتاب دے ایڈیٹر، مالک وی ہوندے سن، شیخ صاحب- ساریاں نے میری دعوت کیتی کیونکہ جیہناں نے کڈھوایا، اوہناں نے تے، ایس واسطے کمشنر صاحب نے کڈھوایا نا کہ میں اوہناں دے پروجیکٹ چ مُخل ہو رہیاں- کیونکہ ڈیوائیڈ اینڈ رُول ایہناں نے واقعی انگریزاں کولوں نہ صرف سِکھیا بلکہ اوس نوں کافی پریکٹس کیتا- ہُن وی کردے نیں-
ث…. جدوں لہور تُسیں پہنچ گئے سا جے تے اوہناں زمانیاں وِچ لہور وِچ پنجابی دا سِین کیہ سی؟
ن ص…. کوئی نہیں سِین-
ث…. کوئی سِین نہیں سی؟
ن ص…. ایتھے مطلب میٹنگ ہوندی سی- جدوں میں آیا ایں ایتھے، اوس دے بعد شفقت صاحب، جدوں میں جرنلسٹ سی نا اور میں 67 وِچ جدوں اوہناں نے کڈھوایا تے میں کہیا کہ مینوں واپس کراچی بُلا لﺅ، مولانا مجیب نوں- اوہناں نے کہیا، نہیں ہُن تُسیں سانوں چھڈ دیو- میں کہیا، تُسیں مینوں لہور بھیج دیو- میں اوتھے پڑھیا ایں- پھیر میری سُسرال وی اودھر اے- اوہناں کہیا، ہاں! ایہہ ہو سکدا ہے- اوہناں نوں لہور ضرورت وی سی، پی پی آئی نوں- تے اوہناں نے فیر ایتھے مینوں بھیج دِتا-
تے پاک ٹی ہاﺅس میں پہلے وی جاندا سی- بلکہ سانوں سِکھ رائٹرز دِیاں چیزاں وی پڑھاندے سن- سجاد باقر چائے وی پلاندے سن تے فیر رات نوں لے جا کے- بلکہ ایسا ہویا کہ ساڈا جیہڑا انگریزی، اوس دا پوئٹری دا ٹیچر سی- تے میرے ہائیسٹ (Highest) نمبر ہوندے سن- تے میں اوس دی کلاس کدے نہیں اٹینڈ کیتی سی- پہلا پیریڈ اوس دا ہوندا سی- اوہ نیا نیا سی- بڑا دوست وی سی ساڈا- کہندا، ایہہ کس دی کاپی ہے- کھڑا ہو جائے اوہ بندہ- میں کہیا، نمبر پھر سے پکارو- اوہناں نے پھیر پکارا- اوہ میرا ہی نمبر سی- اوہ پچھاندا سی کہ اوئے! تُوں تے کدی میری کلاس چ نہیں آیا تے تیرے نمبر اینے کیسے آ گئے؟ میں کہیا، میں پڑھے لِکھے بندیاں دا شاگرد ہاں- تے ظاہر اے، اسیں پوئٹری کُجھ سجاد باقر صاحب توں پڑھی- ایہہ جو ناول سی، یہ ایرک صاحب سے جا کے پڑھی- تے انگریزی وِچ تے ساڈے نمبر آنے ای سن- اوس ویلے ایسا نہیں سی- لیکن جدوں میں ایز جرنلسٹ آیاں-
زِم لیایا مینوں پاک ٹی ہاﺅس، پہلی وار میرا خیال اے یا مسعود اللہ خان میرا دوست وی سی- چونکہ اسلامیہ کالج چ ایہہ پروفیسر، ایہہ لوک سبھ اوس ویلے دے سٹوڈنٹس سن نا- تے مسعود اللہ خان نال میری بڑی دوستی ہو گئی سی- تے ایہہ سارے پاک ٹی ہاﺅس بیٹھدے سن- میں شفقت صاحب نوں کہیا کہ جی! ایہہ جیہڑی پنجابی جِنا تِیکر روز نہیں لِکھی جائے گی، روز نہیں پڑھی جائے گی، تے ایہہ نہیں ہو سکدا ایہدے وِچ ایم اے کھول لﺅ، پی ایچ ڈی کرا لوو، ایس دا فائدہ نہیں ہونا- تے ایہہ ادبی سنگتاں دے نال وی نہیں ہونا- جو مرضی کر لوو- ایہہ میرا ہُن وی خیال اے-
ث…. بالکل ٹھیک اے-
ن ص…. جے تُسیں چاہندے او…. ہُن ویکھو نا انڈیا چ کہ اوہ تے کئی لکھ اخبار جدوں لوکی پڑھ رہے ہون گے، تے ایہہ کیویں ہو سکدا اے- تے فیر اِک یونیورسٹی اے جِتھے مِیڈیم آف انسٹرکشن اے- تے اسیں ہُن تِیکر تے میٹرک تک نہیں کرا سکے- اوس نوں چھڈ دیو- پرائمری تک نہیں کرا سکے-
میں کہیا، دو چیزاں کرو- یا تے بچیاں دا لٹریچر اور ایہہ جیہڑی …. اوس زمانے چ اِبن صفی بڑا چلدا سی- ظاہر اے، میں لٹریری آدمی تے نہیں نا- میں تے جرنلسٹِک گل کر سکدا ساں- ایہی ہویا کہ جدوں اسیں ”سجن“ دا سوچیا نا تے میں نجم صاحب نوں کہیا سی، پتہ نہیں تہانوں پتہ اے یا نہیں- میں اوہناں نوں کہیا سی کہ ایہناں سارے بندیاں نوں تُسیں ایہہ کہوو کہ جیہڑی میں کہاں گا کہ ایہہ پنجابی اے تے اوہ بس من لین- کیونکہ ایتھے مینوں ایہہ لگا سی کہ مختلف جیہڑے لہجے ہین تے کوئی ایہہ کہندا سی کہ ایہہ صحیح اے- ایہہ لفظ یوں نہیں، یوں اے- تہاڈا کُجھ خیال اے، سرگودھے دے بندے دا کُجھ ہور ہے تے جیہڑا اِیسٹ پنجاب توں اے، اوہدا کُجھ ہور- نجم صاحب نے تے کہیا کہ ٹھیک اے- ایہہ تے اُردو وِچ وی اِنج ای اے-
تُسی مینوں اِک گھنٹے دی گل دا کہیا سی، ہُن ایہہ ٹائم پُورا ہو گیا-